Geplaatst op
Woensdag 16 juli 2025
Geplaatst door
Marrinda Mensink
‘Humor is belangrijk in onze trainingen’ In het praktijklokaal van Landstede MBO in Zwolle is inmiddels menig vrijwilliger opgeleid om terminale zorg te verlenen. En dat gebeurt met humor. ‘Alleen al omdat ze elkaar in bed moeten leggen. Sommigen spelen de rol van patiënt zó goed, dat de ander hardop lachend zegt ‘doe eens normaal’’, zegt een van de instructeurs met een lach.
‘Ga jij lekker liggen?’ Cornelie Tönis-de Ru knikt uitnodigend naar het bed. Haar collega Henriëtte Wieferink-ten Have trekt haar schoenen uit, slaat het blauw met wit geruite dekbed terug en kruipt erin. Alsof ze thuis is. Dat is niet het geval. Cornelie en Henriëtte zijn in het praktijklokaal voor de zorg, van Landstede MBO. Voor hen is het de normaalste zaak van de wereld om onder werktijd in bed te gaan liggen; ze leren studenten hoe om te gaan met bedlegerige terminaal zieke mensen en doen het dan geregeld voor. ‘Zal ik je kussen even opschudden?’, grapt Cornelie, met de bedoeling een leuke scene voor de fotograaf te creëren. ‘Nou, ik wil wel even wegschommelen’, antwoordt haar collega ad rem. Prompt vormt Cornelie een kommetje met haar hand en schuift die onder het kussen om vervolgens het hoofd van de ander zachtjes heen en weer te wiegen. ‘Een ideale manier om de patiënt tot rust te brengen. Het is bijna hetzelfde gevoel als in slaap sukkelen, heel ontspannen’, legt ze ondertussen uit. Naast het ‘schommelen’ laten ze studenten ook laagdrempelig kennismaken met hand- en voetmassages. ‘Handen en voeten zijn vaak minder goed doorbloed bij mensen die terminaal ziek zijn. Een massage is dan prettig’, zegt Henriëtte.
Deze handelingen leren de twee instructeurs niet alleen aan de Landstede-studenten. De VPTZ-vrijwilligers van ZwolleDoet! komen ook een of twee keer per jaar aan bod. ‘Eerst krijgen ze een theoretische training van Deltion College en/of Hogeschool Windesheim. Daarna is het tijd voor de praktische kant, bij Landstede’, zegt Joke Boerma, coördinator bij Hospice Zwolle. De vrijwilligers van het hospice en van de terminale zorg van ZwolleDoet! volgen de trainingen samen. ‘De deelnemers leren bij Landstede iemand in en uit bed helpen of omhoog uit een stoel helpen. Uiteraard op een manier die voor de zieke prettig is en die (rug)klachten bij de vrijwilliger voorkomt. Ook leren ze hoe ze hulp bieden bij het eten, welke speciale drinkbekers er zijn voor mensen die liggen en hoe je de dood herkent als die zich aandient.’
‘Een spitser wordende neus, een onregelmatige en soms rochelende ademhaling, droge lippen en tong’, noemt Cornelie een aantal tekenen van naderend overlijden. ‘We leren de vrijwilligers ook wat ze kunnen doen als iemand is overleden. Als je de handen van de overledene op de buik legt, blijven ze mooi van kleur. Liggen ze lager dan het lichaam, dan worden ze blauw. Ons advies is ook om de mond en de ogen direct te sluiten, want hoe eerder je dat doet, hoe beter dat gaat. Om te voorkomen dat de mond weer openzakt, kun je een handdoekje oprollen en onder de kin leggen.’
Hoe meer knowhow een vrijwilliger heeft, hoe meer die kan betekenen voor de zieke en diens familie en vrienden, is de overtuiging van de twee instructeurs. ‘De manier van contact maken is bijvoorbeeld ook belangrijk’, zegt ze. ‘Wij zijn voor een haptonomische benadering. Daarmee bedoel ik dat we doorvoelen hoe een ander ligt of beweegt. Op basis daarvan handelen we. Neem iemand die uit bed wil komen. Welke beweging maakt die? Als je dat doorvoelt, kun je diegene op de juiste manier uitnodigen om op te staan. Mensen bewegen eerst hun bovenlichaam naar voren, dan pas komen ze omhoog. Dus als vrijwilliger kun je zelf ook naar voren leunen en dan je hand uitstrekken, om de ander vloeiend omhoog te helpen
‘Wil je wat drinken?’, vraagt Cornelie aan haar collega terwijl ze met een lach een plastic drinkbeker met rietje omhooghoudt. ‘Het hoeft niet allemaal zo serieus in onze trainingen. Humor is belangrijk. De vrijwilligers zelf moeten ook vaak lachen. Alleen al omdat ze elkaar in bed moeten leggen. Sommigen spelen de rol van patiënt zó goed, dat de ander hardop lachend zegt ‘doe eens normaal’.’ De twee trainers drukken hun cursisten ook op het hart om tijdens een inzet bij een terminaal zieke niet met een trieste stemming binnen te komen. ‘Diegene is nog niet dood, die leeft nog. Als vrijwilliger help je hem of haar in het laatste stukje van zijn léven.’ ‘Kom dus niet in het zwart en gedraag je normaal’, noemt Henriëtte een paar tips. ‘In de tijd dat ik zelf nog waakte bij mensen die op sterven lagen, heb ik eens iemand geholpen met het uitkiezen van de nagellak die ze op wilde als ze was overleden. Dat was gewoon een leuk en luchtig moment met een jonge vrouw.’
Om ook de nieuwste generatie zorgmedewerkers bekend te maken met de vrijwillige terminale zorg, geven coördinatoren en vrijwilligers van de terminale zorg van ZwolleDoet! en Joke van het hospice gastlessen. ‘Dat doen we om iets terug te doen voor de onderwijsinstellingen die onze vrijwilligers trainen. En we vinden het belangrijk dat studenten al hun vragen over terminale zorg kunnen stellen. Wij kunnen hen laten zien dat het niet eng is. We laten studenten wel eens bij ons in het hospice kijken hoe het daar gaat’, zegt Joke. Cornelie: ‘Iedere verpleegkundige of verzorgende zou van het bestaan van het hospice en de VPTZ moeten weten. De gastlessen dragen daaraan bij.’ Henriëtte: ‘De studenten willen vaak van alles weten over de emoties en het gevoel die bij hulp in de laatste levensfase komen kijken. Dus niet zozeer de praktische kant, maar juist dat ongrijpbare vinden ze interessant. ‘Is het dan niet verdrietig?’, vragen ze bijvoorbeeld. ‘Want iedereen bij wie je komt, gaat dood.’ Nou, nee, want je begeleidt de mensen in het leven, al is dat iemands laatste stukje leven.’
